Röntgentelescoop van de toekomst onderzoekt zwarte gaten met Nederlandse hardware
Europa bouwt de grootste ruimtetelescoop voor röntgenstraling ooit: NewAthena. Aurora Simionescu leidt de Nederlandse bijdrage, met steun van de Netherlands Space Agency. ‘We bouwen deze telescoop voor de astronomen van de toekomst.’
‘Een odyssee’. Zo noemt Aurora Simionescu van SRON Europa’s nieuwe röntgenmissie voor astronomie. Het idee voor de ruimtetelescoop gaat ruim twee decennia terug. Sindsdien werd het ontwerp meermaals aangepast om de kans op succes zo groot mogelijk te maken. ‘NewAthena is een goede reminder dat ruimtemissies voor astronomisch onderzoek een kwestie van lange adem zijn’, aldus Simionescu. ‘Wil je baanbrekend onderzoek doen in de ruimte, dan vraagt dat een commitment voor vele jaren.’

‘Geen ander land in Europa kan zulke goede röntgenspectrometers maken als Nederland.’ Dat komt door de kennis en ervaring die Nederlandse wetenschappers en ingenieurs opbouwden.’
– Aurora Simionescu
Als co-Principal Investigator (co-PI) leidt Simionescu de Nederlandse bijdrage aan de X-ray Integrated Field Unit, of kortweg: XIFU. Deze geavanceerde spectrometer voor röntgenstraling moet supernovae, clusters van sterrenstelsels, extreem hete, interstellaire gaswolken en grote erupties van individuele sterren onderzoeken. En niet te vergeten: zwarte gaten.
Zwarte gaten hebben grote invloed op hoeveel sterren ontstaan en waar dat gebeurt. Zonder deze relatief kleine, maar extreem zware objecten zouden sterrenstelsels als onze Melkweg er dus heel anders uitzien. ‘Dat vind ik fascinerend’, zegt Simionescu. ‘Ik wil begrijpen hoe sterrenstelsels en zwarte gaten samen opgroeien; hoe ze interacteren. Want er is nog zoveel aan deze interactie dat we niet begrijpen.’
Behalve het onderzoek dat ze nu al kan voorzien, hoopt ze vooral ook op verrassingen: ‘NewAthena wordt op z’n vroegst gelanceerd in 2037. We bouwen deze telescoop dus voor toekomstige generaties astronomen. Zij zullen met onderzoeksvoorstellen komen waar wij nu nog helemaal niet aan denken.’
Over NewAthena
ESA’s NewAthena wordt de grootste röntgen-ruimtetelescoop in de geschiedenis; een van de steunpilaren voor astronomisch onderzoek. De telescoop neemt fotonen waar die duizend keer meer energie bevatten dan zichtbaar licht. Zo kan hij zichtbaar maken wat ‘gewone’ telescopen niet kunnen zien: de meest extreme, heetste fenomenen in het heelal.
Nederland zet koers
Dat juist Nederland de co-PI van NewAthena’s spectrometer levert, is geen toeval, zegt Simionescu: ‘Geen ander land in Europa kan zulke goede röntgenspectrometers maken als Nederland.’ Dat komt door de kennis en ervaring die Nederlandse wetenschappers en ingenieurs opbouwden. Zo ontwikkelde SRON onder meer de spectrometers voor Chandra (NASA) en XMM-Newton (ESA), die beide in 1999 werden gelanceerd.
Met een prominente bijdrage aan NewAthena bepaalt Nederland mede de koers van het wereldwijde röntgenonderzoek in de ruimte. Aan burgers, beleidsmakers en beslissers heeft ze dan ook een boodschap: ‘Nederland heeft decennia geïnvesteerd in kennis en expertise en zo een internationale toppositie opgebouwd in de röntgenastronomie. Zo’n positie opbouwen is veel moeilijker dan hem vervolgens onderhouden. Dus blijf investeren!’
Investeren doen NWO en de Netherlands Space Agency met de regeling PI-ondersteuning. Deze regeling helpt wetenschappers om hun leidende rol in internationale ruimtemissies te versterken – en daarmee de positie van Nederland in het internationale ruimteonderzoek.
Pushen tot de limiet
Als co-PI slaat Simionescu de brug tussen de bouwers van het instrument en de toekomstige gebruikers: ‘Bouwers moeten begrijpen wat astronomen met de instrumenten aan boord willen doen. Dan kunnen ze betere beslissingen nemen en prioriteiten stellen bij de bouw. Andersom moeten wetenschappers de capaciteiten van de instrumenten goed doorgronden. Alleen dan kunnen ze de telescoop tot de limiet pushen voor maximaal wetenschappelijk resultaat.’
De derde en laatste doelgroep die de aandacht heeft van Simionescu is het algemene publiek. Missies voor fundamentele wetenschap zoals NewAthena worden betaald met belastinggeld. ‘Dan moet je twee dingen duidelijk maken. Ten eerste: dat we dit doen omdat mensen van nature nieuwsgierig zijn en hun omgeving willen onderzoeken. En ten tweede: omdat je over dertig jaar nog steeds baanbrekende wetenschap wilt doen. Dan is nú het moment om te investeren in de instrumenten die je daarvoor nodig hebt.’
